Przez ponad 200 lat wskaźnik BMI był jedynym językiem, którym medycyna opisywała nadmierną masę ciała. Prosty wzór: waga podzielona przez wzrost do kwadratu. Elegancki w swojej prostocie, ale – jak się okazuje – dramatycznie niewystarczający. 14 stycznia 2025 roku Komisja The Lancet Diabetes & Endocrinology oficjalnie ogłosiła koniec tej ery.
Raport Komisji Lancet 2025
Dokument „Redefining obesity: advancing care for better lives" wprowadza nową definicję otyłości jako przewlekłej choroby opartej na nadmiarze tkanki tłuszczowej, a nie tylko na masie ciała. BMI zostaje zdegradowane do roli narzędzia przesiewowego.
To nie jest akademicka dyskusja. Te zmiany mają bezpośredni wpływ na to, jak lekarze w Polsce będą diagnozować otyłość, kto otrzyma dostęp do nowoczesnych leków, i – co najważniejsze – jak Ty powinieneś myśleć o własnym zdrowiu.
Stary świat vs. Nowy świat
Zanim zagłębimy się w szczegóły, zobaczmy różnicę na jednym obrazie. Poniższy diagram pokazuje, jak zmieniła się ścieżka diagnostyczna pacjenta z nadmierną masą ciała.
Stary Model
do 2024Nowy Model
od 2025Różnica jest fundamentalna. W starym modelu diagnoza była binarna: masz BMI ≥ 30 – jesteś otyły. W nowym modelu diagnoza jest wielowymiarowa: weryfikujemy nadmiar tłuszczu, sprawdzamy czy powoduje on problemy zdrowotne, i dopiero wtedy dobieramy odpowiednie leczenie.
Stary model
- • BMI jako jedyne kryterium
- • Brak rozróżnienia mięśni od tłuszczu
- • Ignorowanie lokalizacji tłuszczu
- • Jeden schemat dla wszystkich
- • Cel: utrata kilogramów
Nowy model
- • Ocena tkanki tłuszczowej (WHtR, BIA, DEXA)
- • 18 kryteriów narządowych
- • Podział na kliniczną/przedkliniczną
- • Terapia celowana w fenotyp
- • Cel: poprawa funkcji narządów
BMI jest miarą masy, a nie zdrowia. Pacjent z BMI 28 i zaawansowanym bezdechem sennym wymaga pilniejszego leczenia niż pacjent z BMI 32 bez żadnych powikłań.
Nowe kryteria diagnostyczne
Według nowych wytycznych, diagnoza otyłości powinna opierać się na co najmniej dwóch niezależnych pomiarach lub bezpośrednim pomiarze tkanki tłuszczowej. Oto konkretne wartości graniczne:
Stosunek talii do wzrostu (WHtR)
Wartość graniczna: ≥ 0,5 dla wszystkich
Obwód pasa nie powinien przekraczać połowy wzrostu
Obwód talii
Mężczyźni: ≥ 102 cm · Kobiety: ≥ 88 cm
Marker otyłości brzusznej (trzewnej)
Stosunek talii do bioder (WHR)
Mężczyźni: ≥ 0,9 · Kobiety: ≥ 0,85
Wskaźnik dystrybucji tkanki tłuszczowej
Praktyczny przykład
Anna, 45 lat, wzrost 165 cm, waga 72 kg
BMI = 26,4 → „nadwaga" (stary model)
Obwód talii = 92 cm → WHtR = 0,56 → przekroczona granica 0,5
Dodatkowe badania ujawniają: podwyższone trójglicerydy, stan przedcukrzycowy
Nowa diagnoza: Otyłość kliniczna (mimo BMI < 30) → kwalifikacja do leczenia
Otyłość kliniczna vs przedkliniczna
Jednym z najważniejszych elementów nowych wytycznych jest rozróżnienie dwóch stanów. To kluczowe, bo od tego zależy, czy pacjent otrzyma agresywne leczenie, czy tylko zalecenia prewencyjne.
Otyłość przedkliniczna
Nadmiar tkanki tłuszczowej bez objawów klinicznych. Narządy funkcjonują prawidłowo.
Otyłość kliniczna
Nadmiar tkanki tłuszczowej z dysfunkcją narządów lub objawami.
18 kryteriów otyłości klinicznej
Komisja Lancet opracowała listę 18 specyficznych kryteriów dla dorosłych. Wystąpienie choćby jednego z nich – w powiązaniu z nadmiarem tkanki tłuszczowej – definiuje otyłość kliniczną:
Skala Edmonton (EOSS)
Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości (PTLO) promuje stosowanie Edmonton Obesity Staging System (EOSS) – skali, która okazuje się znacznie lepszym predyktorem śmiertelności niż BMI. Pacjent z BMI 32 w stadium EOSS 0 ma lepsze rokowanie niż pacjent z BMI 42 w stadium EOSS 3.
Brak ryzyka
Brak czynników ryzyka, brak objawów. Zalecenie: profilaktyka.
Ryzyko subkliniczne
Stan przedcukrzycowy, graniczne nadciśnienie. Zalecenie: modyfikacja stylu życia.
Choroba ustanowiona
Cukrzyca, nadciśnienie wymagające leczenia, OBS. Zalecenie: farmakoterapia lub chirurgia.
Uszkodzenia narządowe
Zawał, udar, zaawansowana artropatia. Zalecenie: pilna, agresywna interwencja.
Stadium schyłkowe
Terminalna niewydolność narządów. Zalecenie: leczenie paliatywne.
Implikacje dla refundacji
Włączenie EOSS do kryteriów refundacyjnych w Polsce mogłoby zracjonalizować wydatki NFZ – kierując najdroższe terapie (leki GLP-1, chirurgię) do pacjentów z EOSS ≥ 2, gdzie korzyść kliniczna jest największa.
Cztery fenotypy otyłości
Badania Mayo Clinic i firmy Phenomix Sciences, wsparte algorytmami AI, wyodrębniły cztery biologiczne fenotypy otyłości. To przełom, bo pozwala dobrać lek do konkretnego mechanizmu – zamiast metody „prób i błędów".
Hungry Brain
Problem z osiągnięciem sytości. Pacjent musi zjeść ogromne porcje, by poczuć się najedzony.
Fentermina/Topiramat (działanie ośrodkowe)
Hungry Gut
Przyspieszone opróżnianie żołądka. Pacjent szybko robi się głodny po posiłku.
Agoniści GLP-1 (Semaglutyd, Tirzepatyd) – 2× większa skuteczność w tej grupie!
Emotional Hunger
Jedzenie w odpowiedzi na stres i emocje. Układ nagrody „hackuje" racjonalne decyzje.
Naltrekson/Bupropion (Mysimba)
Slow Burn
Obniżony metabolizm spoczynkowy. Ciało „oszczędza" energię nawet w spoczynku.
Trening oporowy + stymulacja metaboliczna
Personalizacja od pierwszej wizyty
Testy genetyczne (MyPhenome) wspierane przez uczenie maszynowe potrafią zidentyfikować te fenotypy z 84% dokładnością. To oznacza, że lekarz może dobrać właściwy lek już przy pierwszej wizycie, zamiast eksperymentować przez miesiące.
Jak działa MyPhenome?
Skąd te 84%? To nie jest prosta regresja liniowa. Test MyPhenome to wynik dekady badań Mayo Clinic i zaawansowany pipeline uczenia maszynowego oparty na polygenic risk scores.
⚡ Pipeline ML-CTSGRS
Kluczowe komponenty
Polygenic Risk Score (PRS)
Agregacja efektów setek SNPs w jedną liczbę. Wzór:
PRS = Σ(dosage × β) gdzie β to
effect size z GWAS.
Random Forest (nie regresja!)
Ensemble drzew decyzyjnych z backward feature selection. Optymalizacja przez AUC na zbiorze treningowym (n=483, Mayo Clinic).
CTS – Calories to Satiation
Kluczowy trait: ile kalorii potrzeba do uczucia sytości. Mierzony przez ad libitum meal test + kalorimetria + obrazowanie + badania krwi.
10 genów w finalnym modelu
| Gen | Funkcja | Powiązanie z otyłością |
|---|---|---|
| FTO | Fat mass & obesity associated | Najsilniejszy sygnał GWAS dla BMI |
| LEPR | Receptor leptyny | Sygnalizacja sytości w podwzgórzu |
| GLP1R | Receptor GLP-1 | Target dla semaglutydu/tirzepatydu |
| PCSK1 | Prohormon konwertaza | Przetwarzanie proopiomelanokortyny |
| SH2B1 | Adapter sygnałowy | Sygnalizacja leptyny i insuliny |
| SIM1 | Czynnik transkrypcyjny | Rozwój podwzgórza |
| TCF7L2 | Czynnik transkrypcyjny Wnt | Najsilniejszy sygnał dla T2D |
| UCP2 | Uncoupling protein | Termogeneza, wydatek energetyczny |
| TNFRSF11A | RANK receptor | Metabolizm kostny, adipogeneza |
| ADRA2A | Receptor α2-adrenergiczny | Regulacja apetytu i lipolizy |
Publikacja źródłowa
Acosta et al. (2025) "Genetic and Physiological Insights into Satiation Variability Predict Responses to Obesity Treatment" – Cell Metabolism
Coming Soon Pełna analiza technicznaLeki GLP-1 w Polsce: Stan na 2026
Nowe wytyczne to jedno, a polska rzeczywistość refundacyjna – drugie. Oto aktualna sytuacja dostępności nowoczesnych leków przeciwotyłościowych.
Refundacja wyłącznie dla pacjentów z cukrzycą typu 2, leczonych min. 2 lekami, z HbA1c ≥ 7,5% i BMI ≥ 30.
Dla pacjentów z otyłością bez cukrzycy: dostępny pełnopłatnie (jeśli jest w aptekach).
Pełnopłatny. Cena: 550–1220 zł/miesiąc (zależnie od dawki). Kwalifikacja: BMI ≥ 30 lub BMI ≥ 27 z powikłaniami.
Program Poprawy Dostępności (PPD) ogranicza spekulacje cenowe.
Najskuteczniejszy lek (utrata >20% wagi). Rekomendacja AOTMiT dotyczy tylko cukrzycy. Koszt: 1200–2000 zł/miesiąc.
Rekomendowany przez EASO jako lek pierwszego rzutu w bezdechu sennym i stłuszczeniu wątroby.
Luka w systemie
W Polsce nie istnieje dedykowany program lekowy dla leczenia otyłości (analogiczny do programów onkologicznych). Pacjent z otyłością kliniczną, ale bez cukrzycy, musi płacić za leki z własnej kieszeni lub czekać na chirurgię bariatryczną.
Co to oznacza dla Ciebie?
Nowe wytyczne to nie akademicka rewolucja – to zmiana, która dotknie milionów Polaków. Oto trzy kluczowe wnioski:
-
1
Zmierz swoją talię
Przestań patrzeć tylko na wagę. Oblicz WHtR (obwód talii / wzrost). Jeśli przekracza 0,5 – umów się na badania, nawet jeśli BMI jest „w normie".
-
2
Pytaj o powikłania
Przy wizycie u lekarza pytaj o badania narządowe: echo serca, krzywą insulinową, USG wątroby. To one decydują o kwalifikacji do leczenia – nie sama waga.
-
3
Rozważ fenotypowanie
Jeśli planujesz farmakoterapię, zapytaj lekarza o fenotypy otyłości. Leki GLP-1 działają spektakularnie w fenotypie „Hungry Gut", ale słabiej w „Emotional Hunger".
„Era BMI się kończy. Zaczyna się era medycyny precyzyjnej – gdzie liczy się nie ile ważysz, ale jak Twoja tkanka tłuszczowa wpływa na Twoje zdrowie. To dobra zmiana."
— Sebastian Kubiak
Źródła i Bibliografia
1. The Lancet Diabetes & Endocrinology Commission: Redefining obesity (14.01.2025) — thelancet.com
2. EASO Framework for pharmacological treatment of obesity (2025) — easo.org
3. Edmonton Obesity Staging System — MDCalc
4. Phenomix Sciences: Four Types of Obesity — phenomixsciences.com
5. PTLO: Nowe wytyczne dla lekarzy rodzinnych — klrwp.pl
6. NFZ: Program KOS-BAR — gov.pl
Sebastian Kubiak
Z zawodu buduję systemy i analizuję dane. Z wykształcenia – rozumiem, jak działa życie. Twórca BMIKalkulator.online.
Pełna biografia